Ruim 50% van de Nederlanders van 18 jaar of ouder heeft overgewicht. Bij kinderen en jongeren is dat 14%. Dat kan leiden tot verschillende ziekten en aandoeningen en tot psychische problemen. Food Inspiration sprak met hoogleraar preventieve geneeskunde Onno van Schayck en vroeg hem naar de oorzaken en gevolgen van overgewicht en hoe dit gigantische maatschappelijke probleem te voorkomen is.
Onno van Schayck: “Wereldwijd komt er sinds kort meer overgewicht voor dan ondergewicht. Dat is een dramatische ontwikkeling. Op dit moment heeft zelfs meer dan de helft van de Nederlandse bevolking overgewicht. Dat begint vaak al op een hele vroege leeftijd. Het heeft te maken met een aantal factoren:
-
Kinderen bewegen weinig, ze zitten veel achter de computer, op hun telefoon en voor de televisie en spelen weinig buiten. Minder beweging = minder vetverbranding.
-
Veel kinderen eten ongezond. Zowel thuis als op school. Suikerhoudende frisdranken, snoeptraktaties, zakjes chips tussendoor, het zal allemaal vast lekker zijn maar gezond is het niet en je wordt er dik van als je er te veel van eet.
Het lijkt misschien aardig dat kinderen geen tekort aan eten hebben, maar het is erg ongezond als ze daardoor overgewicht ontwikkelen.”
Waarom is overgewicht ongezond?
“Een klein beetje overgewicht is niet zo heel erg. Maar met stevig overgewicht is de kans op ziek worden veel groter. Met name buikvet vormt een verhoogd risico op onder andere diabetes en hart- en vaatziekten. Daarnaast kun je als je te zwaar bent sneller artrose krijgen. We zien die gevallen op dit moment gigantisch toenemen.”
"Kinderen die te dik zijn worden geregeld gepest op school"
“Ook op sociaal vlak kan overgewicht leiden tot problemen. Kinderen die te dik zijn worden bijvoorbeeld geregeld gepest op school. Ze worden buitengesloten, zitten niet lekker in hun vel, wat weer kan leiden tot ondermaatse school- en leerpresentaties. Te weinig bewegen en te veel snoepen heeft dus veel meer effect dan alleen een paar kilo’s te veel.”
Over hoogleraar Onno van Schayck
Onno van Schayck is hoogleraar preventieve geneeskunde aan de Universiteit van Maastricht. Hij doet onderzoek naar het voorkomen van chronische ziekten. Een van zijn projecten is ‘de gezonde basisschool van de toekomst’, waarmee hij kinderen al van jongs af aan leert gezond te eten en te leven, waardoor chronische ziekten voorkomen kunnen worden.
.bmp)
U deed onderzoek naar het eetpatroon van kinderen en het effect daarvan op hun gezondheid. Hoe luidt uw conclusie?
“Een uur per dag extra bewegen en een gezonde lunch en gezonde tussendoortjes hebben al een gigantisch effect. Kinderen zitten daardoor beter in hun vel, ze vallen af, waardoor pestgedrag ook afneemt en ze beter kunnen functioneren en leren. Dat geldt natuurlijk ook voor volwassenen, maar dat wisten we al langer. Ook zij hebben door gezonder te eten en te leven minder kans op ziektes. Ook slaapproblemen nemen af als je minder overgewicht hebt, waardoor je beter kunt functioneren op het werk.”
Wiens schuld is het dat ruim 50% van de volwassenen en 17% van de kinderen overgewicht heeft?
“Het is de schuld van ons allemaal. Uiteindelijk eten we te veel en bewegen we te weinig, dat kan je gewoon zeggen als meer dan de helft van de Nederlanders overgewicht heeft. Maar daarmee is nog niet alles gezegd. Wet leven in een omgeving die ongezondmakend is. Overal waar je kijkt - of het nou online of offline is - zie je reclames voor fastfood en ongezonde snacks en dranken. De voedingsmiddelenindustrie geeft ongelooflijk veel geld uit aan allerlei marketing en over het algemeen gaat dat geld niet naar het promoten van gezonde producten. Ongezond voedsel is overal te koop. Het aantal vestigingen van fastfoodketens in ons land is in de afgelopen tien jaar verdubbeld terwijl het aantal groentenwinkels afneemt. Die ongezonde ketens hebben we helemaal niet nodig, gezonde groentes wel.”
"Tegen iedereen die werkt in de voedingsmiddelenindustrie wil ik zeggen: wees je bewust van jouw aandeel in dit geheel"
Hoe kan het tij gekeerd worden?
“Mijn oproep aan iedereen die in de voedingsmiddelenindustrie werkzaam is, luidt: maak gezond aantrekkelijk. Wees je bewust van jouw aandeel in dit geheel. Je kunt hierin namelijk van groot maatschappelijk belang zijn zonder dat je te veel hoeft in te leveren op je marges. Kijk bijvoorbeeld naar supermarktketen Lidl. Zij laten zien dat je groenten en fruit kunt promoten zonder als keten failliet te gaan.”
Lees ook
Supermarktketen heeft circulair brood, hybride gehakt en veel bio
Een aantal andere opties om gezonde voeding te promoten:
-
Door te nudgen. Sommige cateraars laten zien dat dit kan. Zij maken door middel van presentatietechnieken de gezonde optie de aantrekkelijke optie.
-
Plaats gezonde producten op ooghoogte.
-
Maak geen reclame meer voor ongezonde producten, maar wel voor gezonde producten.
“Niet alles hoeft overigens gezond te zijn. Het Voedingscentrum adviseert 80%. 20% van de producten die je eet hoeft niet in de Schijf van Vijf te zitten. Zo lang 80% dat wel is, eet je gezond.”
De Gezonde Basisschool van de Toekomst
De Gezonde Basisschool van de Toekomst is een project dat Van Schayck naar aanleiding van de uitkomsten van zijn onderzoek oprichtte. Het doel is meer bewegen en gezondere voeding promoten onder basisschoolleerlingen en daarmee overgewicht tegengaan. Meer dan 80 scholen in Nederland zijn inmiddels aangesloten. Scholen die zich aansluiten kunnen geholpen worden met programma’s en met het aanvragen van subsidies vanuit de overheid. JOGG en Jeugd en Educatiefonds spelen hierin een centrale rol.
5 andere organisaties die zich inzetten voor een gezonder eetpatroon:
1. The Green Bronx Machine
Het kinderlijke enthousiasme en de positieve ondernemersgeest van Stephen Ritz maken dat hij erin slaagde een van de grauwste buurten ter wereld om te toveren tot een groene oase. In het New Yorkse stadsdeel The Bronx ontwikkelde hij een lesprogramma waarmee hij gewassen en leerlingen tot bloei laat komen. Ritz, geboren en getogen in achterstandswijk The Bronx, was basisschooldocent en bevlogen om kinderen door educatie een betere toekomst te geven. Hij introduceerde planten in zijn klaslokaal en startte er met het kweken van verschillende soorten kruiden, groenten en fruit. Wat begon met kruidenrekjes in de vensterbank groeide al snel uit tot vertical farms en zelfs een keuken in het lokaal waar al die verschillende soorten gewassen verwerkt werden in gezonde gerechten. Het eetbare klaslokaal van Stephen Ritz werd een succes. Om zijn bereik te vergroten startte Ritz een franchiseformule zonder winstoogmerk waarmee hij de filosofie en werkwijze van The Green Bronx Machine kan delen met wie het maar wil horen en proeven. Inmiddels krijgen volgens deze methode dagelijks 200.000 scholieren les, in ruim 800 scholen verspreid over 15 landen.
Lees ook
Het bijzondere verhaal van Stephen Ritz en zijn groene klaslokaal in grijs stadsdeel The Bronx
2. LunchMaatjes
LunchMaatjes is een sociaal initiatief dat luncharmoede op basisscholen aanpakt. Gezonde voeding voor alle kinderen is de ambitie van LunchMaatjes. Hun oplossing is een uitgebreid buffet met gezonde producten voor de hele klas, waar kinderen zelf hun lunch mogen samenstellen. LunchMaatjes werd opgericht door Jos Lutterman, die op de school van zijn dochters zag hoe ongezond er op basisscholen gegeten wordt. Inmiddels is het bedrijf actief op tien basisscholen in Utrecht en binnenkort wordt het concept uitgebreid naar scholen buiten de stad. De lunches van LunchMaatjes worden bereid in de keuken van verzekeringsmaatschappij a.s.r., waar cateraar Albron het bedrijfsrestaurant exploiteert. Albron is van oorsprong een stichting. Circa de helft van de winst van de BV gaat naar de stichting, die zich inzet voor maatschappelijke projecten. Albron werkt vanuit de stichting onder andere samen met LunchMaatjes. Naast het bieden van financiële steun vanuit de stichting en de keukenruimte, helpt de cateraar LunchMaatjes ook op het gebied van kennis van voedselveiligheid, inkoop en distributie.
3. TommyTomato
TommyTomato levert warme lunches vol groenten op basisscholen. Zo krijgen kinderen een extra portie groente binnen en leren ze nieuwe smaken kennen. Het bedrijf werd opgericht door Bas Turk en Erik van der Plas, allebei vader van drie kinderen, waardoor ze weten hoe belangrijk het is dat kinderen gezond eten. TommyTomato startte in 2020. De gezonde schoolunches worden inmiddels geleverd op 221 scholen in Noord-Holland, Utrecht en Zuid-Holland. In totaal zijn dat 160.000 lunches per maand. Het ondernemersduo streeft ernaar aan het einde van dit jaar actief te zijn op 500 basisscholen in de 20 grootste steden van Nederland, die geleverd worden vanuit hubs in Haarlem, Den Haag, Utrecht, Eindhoven en Rotterdam.
4. Kokkerelli
Met gezonde schoollunches en voedseleducatie wil Kokkerelli een duurzame bijdrage leveren aan een gezond eetpatroon van kinderen. De stichting doet dit onder andere door het aanbieden van gezonde schoollunches, boordevol groenten. Ook ontwikkelde de organisatie een lesprogramma voor kinderen van 8 tot en met 12 jaar. Kokkerelli werkt samen met de Universiteit van Maastricht en is met name actief in Limburg.
5. Spoony
Phaedra Mensen richtte in 2017 Spoony op; een bedrijf dat gezonde producten ontwikkelt met vrolijke verpakkingen en spelelementen. Met eetspellen wil Mensen kinderen stimuleren om meer groente te eten. “Denk aan ganzenbord met interactieve opdrachten waarbij je happen mag nemen. Met de nadruk op ‘mag’. Het leuke is dat de meeste kinderen zo competitief zijn, dat ze maar al te graag die happen nemen.” Voor de buitenschoolse opvang maakt het bedrijf daarnaast pakketten om kinderen actief te krijgen in de keuken.