Tijdens het Horecava Care & Cure-symposium was er speciale aandacht voor het thema gezonde voeding in de zorg. De zorg, de plek waar alles draait om gezondheid, loopt gek genoeg niet voorop als het gaat om een gezonde voedselomgeving of gezond voedingsaanbod op maat. Voedselwetenschapper Jaap Seidell probeerde een zaal vol culinaire en facilitaire zorgprofessionals te doordringen van het maatschappelijke en economische belang van meer aandacht voor voeding. Sterker nog: Seidell maakt het kraakhelder dat focus op gezonde voeding cruciaal is om ons land in de toekomst draaiend te houden. 5 insights uit zijn verhaal.
1. Over- én ondervoeding zijn het gevolg van hetzelfde probleem
“We hebben grote problemen met onze voedselinname in Nederland”, aldus Seidell. “Het klinkt paradoxaal, maar we hebben tegelijkertijd een probleem met overvoeding – te veel van het verkeerde eten – én ondervoeding: een tekort aan essentiële voedingsstoffen. Soms komen beide zelfs voor bij dezelfde persoon.”
Aan de ene kant zorgt overvoeding – vaak in combinatie met te weinig beweging of veel stress – voor een epidemie van chronische welvaartsziekten, waardoor het aantal mensen met overgewicht, diabetes, hart- en vaatziekten en verschillende vormen van kanker enorm toeneemt. Daarnaast zien we ook veel gevallen van ondervoeding: mensen met ernstige tekorten aan essentiële voedingsstoffen zoals eiwitten, vitamines en mineralen. Dat leidt onder meer tot een zwakkere algehele gezondheid, verlies van spiermassa, een verzwakt immuunsysteem, mentale problemen en langzamer herstel bij ziekte.
“Als je al die mensen bij elkaar optelt, dan heeft het merendeel van de mensen die in de zorg terechtkomen, problemen met hun voeding. Dat kan en moet veel beter.”
Lees ook
Hoogleraar Onno van Schayck ziet kansen voor voedselproducenten en scholen
Overvoeding betekent dat de inname van energie en/of bepaalde voedingsstoffen meer is dan het lichaam nodig heeft, wat de gezondheid kan schaden. Een betrouwbare indicator voor overvoeding is de mate van overgewicht. Ruim de helft van de volwassen Nederlanders heeft overgewicht, ofwel een BMI van 25 of meer.
Ondervoeding komt veel voor bij ouderen en mensen die (chronisch) ziek zijn. Gemiddeld genomen heeft 20% tot 25% van de patiënten in zorginstellingen of thuiszorg ondervoeding of een groot risico daarop.
2. Gezonde voeding in de zorg is geen vanzelfsprekend
Seidell: “Persoonlijk lijkt het serveren van gezonde voeding binnen zorginstellingen mij een no-brainer, maar de praktijk is weerbarstig. Voeding in ziekenhuizen is op dit moment vaak helemaal niet afgestemd op sneller herstel. Ik krijg regelmatig foto’s toegestuurd van mensen, met daarbij absurde anekdotes. ‘Mijn vader ligt in het ziekenhuis met type 2-diabetes en krijgt hier allemaal voedsel geserveerd dat hij niet mag hebben.’ Of: ‘Hoe kan het nou dat er in het verpleeghuis volop witbrood, jam en zoete toetjes worden geserveerd?’ Het toont de spagaat waarin ons zorgsysteem zich bevindt.”
Seidell noemt een aantal oorzaken:
-
De voedselomgeving in veel ziekenhuizen – zeker in openbare publieksruimten – is gericht op het 'zo aangenaam mogelijk’ maken van het verblijf. Met als gevolg een hoofdzakelijk ongezond aanbod van frisdranken, koffie met gebak en snacks.
-
In de westerse geneeskunde ligt historisch gezien de focus op het behandelen van ziekte, niet op het verbeteren van gezondheid. In zorginstellingen is er nog altijd een sterke fixatie op medicatie. Leefstijl- en voedingsinterventies worden tijdens ziekenhuisopnames en in behandelplannen in de (intramurale) zorg weinig ingezet.
-
Op veel zorglocaties is er weinig samenwerking tussen medisch specialisten, verpleegkundigen en diëtisten. Er bestaan wel protocollen en zorgstandaarden – zo is er een integrale zorgmodule voeding met voedselinterventies per zorgprofiel – maar die worden nog weinig gebruikt.
-
Voeding is in de zorg vaak een sluitpost. Het moet vooral snel, foolproof, gemakkelijk en goedkoop zijn. Budgetten voor voeding komen uit een ander ‘potje’, waardoor een integrale visie en aanpak vaak ontbreken. Voeding wordt apart ingekocht, los van de (medische) zorg. In het facilitaire domein ligt de focus sterk op kosten. Het blijkt complex om mogelijke financiële voordelen van gezonde voeding – zoals besparingen op medicatie of een kortere ligduur – mee te nemen in afwegingen.
Caring Doctors gelooft wél in preventie
Er zijn hoopvolle initiatieven. Zo is er de organisatie Caring Doctors, die zich inzet voor preventie en leefstijl. Zij roepen in hun manifest zorgorganisaties op tot het omarmen van het Planetary Health Diet, zoals aanbevolen door de EAT-Lancet Commission: een voedingspatroon dat rekening houdt met de gezondheid van zowel mens als planeet.
Lees ook
8 oplossingen: hoe kook je duurzaam, lekker & gezond voor mens én planeet?
3. Gezonde voeding kan zorg betaalbaar houden
De zorgsector kraakt in zijn voegen. Als samenleving geven we nu al astronomisch veel geld uit aan zorgkosten. Een groot deel daarvan hangt samen met onze ongezonde leefstijl. Chronische ziekten vormen een enorm probleem dat, bij ongewijzigd beleid, in de toekomst vrijwel onbeheersbaar wordt.
“Nu al hebben we 1,3 miljoen mensen met type 2-diabetes, 2,5 miljoen mensen met een hoog cholesterol en 4 miljoen mensen met een hoge bloeddruk”, somt Seidell bijna stoïcijns op. “En die aantallen nemen verder toe. De crux is dat ongezonde voeding deze ziekten mede veroorzaakt en vervolgens verergert. Gezonde voeding kan in veel gevallen juist helpen om klachten te verminderen.”
Gelukkig wordt hiernaar steeds meer onderzoek gedaan. Van sommige ziekten weten we inmiddels dat ze bij een deel van de patiënten zelfs volledig ‘omgekeerd’ kunnen worden door leefstijlinterventies. “Vroeger werd type 2-diabetes beschouwd als een progressieve chronische ziekte die nooit meer overging en uiteindelijk zou leiden tot steeds meer medicatie en complicaties. Inmiddels weten we dat je die ziekte met aanpassing van voedingspatroon en leefstijl kunt omkeren.”
4. Steeds meer gezondheidsproblemen bij jongeren
In de toekomst zal de zorg zich daarom nadrukkelijk richten op het versnellen van herstel bij mensen die al ziek zijn, maar daarnaast focussen op het voorkomen of uitstellen van het moment waarop mensen zorg nodig hebben. Daarbij ligt de focus niet alleen op ouderen, maar opvallend genoeg ook meer op jongere generaties.
“Onze huidige generatie jongeren blinkt uit in ongezond gedrag. Roken en alcoholgebruik vormen positieve uitzonderingen, maar op vrijwel alle andere vlakken zijn ze ongezonder dan ooit. Ze bewegen minder, zijn zwaarder, groeien op in een ongezonde voedselomgeving en ook met hun mentale gezondheid is het slecht gesteld. Voor deze groep voorzien we veel gezondheidsproblemen. Generatie Z is op dit moment de minst gelukkige van alle generaties. Naast de vergrijzing vormt dat een extra uitdaging voor de zorg.”
Het personeelstekort in de zorg neem toe
De sector zorg & welzijn telt ongeveer 1,4 miljoen werknemers. Eén op de zeven werkenden in Nederland werkt in de zorg. De vraag naar voldoende opgeleid zorgpersoneel neemt de komende jaren – mede door de vergrijzing – verder toe. Volgens een rapport van de Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid is in 2040 één op de vier werkenden nodig in de zorg. In 2060 loopt dat zelfs op tot één op de drie, als we niet ingrijpen.
5. Eten en drinken voor betere weerstand
Het immuunsysteem werd lange tijd niet direct in verband gebracht met voeding. Toch zijn er inmiddels volop aanwijzingen dat een gezonde leefstijl onze weerstand kan verbeteren. Die kennis kwam in een stroomversnelling tijdens de coronacrisis, toen bleek dat mensen met een ongezonde leefstijl veel vaker een ernstig ziekteverloop hadden bij COVID-19.
Wat we eten en drinken heeft dus invloed op onze afweer, ons immuunsysteem, onze darmgezondheid en zelfs onze mentale gesteldheid. Ondervoeding verzwakt de afweer, terwijl overgewicht en stress juist leiden tot chronische ontstekingsreacties in het lichaam. Daarom is het belangrijk om gevarieerd te eten en voldoende vezels, vitamines en mineralen binnen te krijgen.
De voedingsmarkt speelt al driftig in op dit speelveld met producten die het immuunsysteem een boost zouden geven of de weerstand zouden ondersteunen. “Daar zitten ook veel onzinproducten tussen waarvan de werking helemaal niet bewezen is”, waarschuwt Seidell. “Duidelijk is dat hier nog veel meer onderzoek nodig is.”
Lees ook
Deze drankjes mikken op verbetering van lichaam én geest, maar is de Nederlandse markt er klaar voor?